Ewa Sujecka

Dojrzałość szkolna dziecka

Olsztyn 2008

 

Wstęp

1.            Czym jest dojrzałość szkolna?

2.            Czynniki wpływające na dojrzałość szkolną

3.            Rola rodziców w przygotowaniu dziecka do podjęcia nauki szkolnej

4.            Rola przedszkola w przygotowaniu dziecka do szkoły

      Podsumowanie

 

Wstęp

Rozpoczęcie przez dziecko nauki szkolnej jest ważnym momentem w jego życiu. Od tego, jakie będą jego pierwsze kroki w nowym środowisku, zależy właściwie cała przyszła edukacja.

Powodzenie na starcie jest niezwykle ważne. Dzieci, które od samego początku czują się w szkole dobrze, nie mają problemów, ani zaległości – wykształcają w sobie poczucie pozytywnej motywacji do uczenia się, są radosne, chętne do nowych zadań, a także szczęśliwsze.

Te dzieci, które już na początku spotykają się z problemami i trudnościami – bardzo szybko się zniechęcają, a także utwierdzają w przekonaniu, że nigdy sobie nie poradzą, że nie nadają się do niczego , a chodzenie do szkoły to pasmo przykrości i porażek. Jeżeli takie przekonanie towarzyszy dziecku przez dłuższy czas, może doprowadzić do wielu zaburzeń, skrajnych zachowań, a także wpłynąć ujemnie na stosunek do otoczenia i samego siebie. Jest również jedną z przyczyn występowania fobii szkolnej.

Aby zapobiec niepowodzeniom szkolnym już na starcie, musimy zatem zadbać o to, aby dziecko przekraczając próg szkoły osiągnęło dojrzałość szkolną.

1.     Czym jest dojrzałość szkolna?

Dojrzałość szkolna jest to gotowość dziecka do podjęcia nauki szkolnej, czyli osiągnięcie odpowiedniego poziomu rozwoju w czterech sferach: umysłowej, społecznej, emocjonalnej i fizycznej.

Wg S. Szumana, który jako pierwszy badał w Polsce dojrzałość szkolną, jest to osiągnięcie przez dzieci takiego poziomu rozwoju fizycznego, społecznego i psychicznego, który czyni je wrażliwymi i podatnymi na systematyczne nauczanie i wychowanie szkoły podstawowej, przy czym przez wrażliwość na naukę szkolną rozumiemy dostateczny stopień zainteresowania dziecka w postaci i zakresie w jakim podaje ją szkoła, natomiast podatność, to posiadanie umiejętności podporządkowania się wymaganiom szkoły w zakresie skupienia uwagi na lekcjach, odrabiania zadań oraz zgodnego i harmonijnego współżycia z kolegami.

W. Okoń określa dojrzałość szkolną jako osiągnięcie przez dziecko takiego stopnia rozwoju umysłowego, emocjonalnego, społecznego i fizycznego, jaki umożliwia mu udział w życiu szkolnym i opanowanie treści programowych klasy pierwszej. Natomiast E. Waszkiewicz twierdzi, że dojrzałość szkolna to moment równowagi między wymaganiami szkoły, a możliwościami rozwojowymi dziecka.

Kiedy rozpoczęto badania nad dojrzałością szkolną, kojarzono ją ze stopniem rozwoju umysłowego, a zwłaszcza poziomem inteligencji dziecka. Nieco później zwrócono uwagę na dojrzałość społeczną dziecka. W badaniach nad dojrzałością, które prowadzi się dzisiaj, szczególną uwagę zwraca się na umiejętność nawiązywania przez dziecko kontaktów z rówieśnikami i nauczycielem.

Dojrzałość szkolna nie jest uwarunkowana biologicznie i nie następuje samorzutnie w określonym czasie, ale jest osiągana poprzez różnorodne doświadczenia dziecka w sferze umysłowej, społecznej, emocjonalnej i fizycznej. Jest długotrwałym procesem przemian, zarówno w sferze psychicznej, jak i fizycznej, który prowadzi do przystosowania się dziecka do szkolnego systemu nauczania.

Dziecko dojrzałe pod względem umysłowym, to takie, które posiada:

-         odpowiedni do wieku zasób pojęć i wiadomości,

-         odpowiedni poziom mowy (zasób słów, prawidłowa artykulacja),

-         umiejętność swobodnego wypowiadania się,

-         zdolność zapamiętywania,

-         zdolność myślenia przyczynowo – skutkowego i wnioskowania,

-         wyrobioną umiejętność koncentracji uwagi,

-         umiejętność uczenia  się „na żądanie”, a nie kiedy wyraża taką potrzebę,

-         umiejętność spostrzegania i różnicowania spostrzeżeń,

-         prawidłowo rozwinięty słuch fonematyczny,

-         umiejętność słuchania wypowiedzi innych,

-         odpowiednio rozwiniętą uwagę dowolną,

-         umiejętność odróżniania fikcji od rzeczywistości, a co za tym idzie dostatecznie wykształcony poziom wyobraźni.

Dziecko dojrzałe do nauki szkolnej w sferze społecznej i emocjonalnej:

-         umie nawiązywać pozytywne kontakty z rówieśnikami i osobami dorosłymi,

-         podporządkowuje się określonym wymaganiom i zasadom,

-         jest samodzielne w różnych sytuacjach (np. higiena osobista),

-         ma poczucie odpowiedzialności za swoje działania,

-         stosuje właściwe normy współżycia w grupie rówieśniczej,

-         umiejętnie współdziała z nauczycielem i kolegami,

-         jest obowiązkowe i systematyczne,

-         liczy się z potrzebami innych,

-         jest odpowiednio wrażliwe na ocenę,

-         jest odporne na stres i niepowodzenia,

-         umiejętnie wyraża swoje emocje i je kontroluje,

-         potrafi przez dłuższy czas przebywać w szkole bez opieki rodziców.

Dziecko dojrzałe pod względem fizycznym, to takie, które:

-         posiada dobry ogólny stan zdrowia ( w tym prawidłowy słuch i wzrok),

-         prezentuje odpowiednią do wieku sprawność ruchową, motoryczną i manualną,

-         ma prawidłową koordynację ruchów,

-         jest odporne na choroby i zmęczenie,

-         posiada odpowiedni poziom umiejętności samoobsługowych,

-         sprawnie biega, skacze, pełza, czworakuje, pokonuje przeszkody, maszeruje przez dłuższy czas bez zmęczenia, rzuca i chwyta piłkę.

Niektórzy badacze oprócz w/w czterech sfer, czyli: umysłowej, społecznej, emocjonalnej i fizycznej twierdzą, że dziecko powinno osiągnąć dojrzałość również w sferze wolicjonalnej.

Dziecko dojrzałe w sferze wolicjonalnej:

-         potrafi skupić się na wykonywanej pracy i stara się o dobre jej wykonanie,

-         doprowadza pracę do końca,

-         ma poczucie obowiązkowości, odpowiedzialności i wytrwałości,

-         inicjuje nowe działania.

Wszystkie elementy dojrzałości szkolnej są tak samo ważne, a ich rozwój musi przebiegać harmonijnie.

2.     Czynniki wpływające na dojrzałość szkolną

Na osiągnięcie przez dziecko dojrzałości szkolnej mają wpływ dwie grupy czynników:

1)     indywidualne – przekazane w genach lub wrodzone właściwości organizmu, a przede wszystkim ośrodkowego układu nerwowego (potrzeby, skłonności i dążenia dziecka)

2)     środowiskowe (wpływy rodziny i przedszkola)

o       warunki materialne – sytuacja bytowa rodziny, poziom dochodów, wyposażenie gospodarstwa domowego, racjonalne odżywianie, zaopatrzenie w odzież, miejsce do pracy, zabawy i odpoczynku,

o       warunki kulturalne – poziom wykształcenia rodziców (rodzice wykształceni mają większe wymagania, co do swoich pociech, wykazują duże zainteresowanie sprawami szkolnymi, mają większe aspiracje, bardziej motywują do nauki), potrzeby kulturalne rodziny, poprawny język, zasady wychowywania dzieci, sposób spędzania wolnego czasu,

o       warunki społeczno – psychologiczne – struktura rodziny (w rodzinach pełnych dzieci lepiej rozwijają się; rodziny wielodzietne, ale posiadające dobre warunki materialne mają również korzystny wpływ na prawidłowy rozwój dziecka – dziecko rozwija postawy opiekuńcze, musi liczyć się z innymi; rodziny wielopokoleniowe – uczą poszanowania dla osób starszych), osobowość rodziców, stosunki miedzy domownikami, postawy wychowawcze rodziców, atmosfera panująca w domu.

Bardzo istotnym czynnikiem wpływającym na dojrzałość szkolną dziecka jest również fakt uczęszczania do przedszkola – dzieci te są bardziej uspołecznione i lepiej przygotowane do szkoły.

3.     Rola rodziców w przygotowaniu dziecka do podjęcia nauki szkolnej

Rzeczywiste przygotowanie dziecka do szkoły zaczyna się właściwie już w momencie narodzin. Składa się z dwóch etapów:

1.     długofalowego, obejmującego cały wiek przedszkolny

2.     bezpośredniego, dokonującego się w ostatnim roku przed rozpoczęciem nauki.

W tym czasie rolą rodziców w przygotowaniu dziecka do szkoły jest:

-         zadbanie o prawidłowy rozwój fizyczny,

-         dbałość o wymowę dziecka i odpowiedni zasób słownictwa (rozmowa, opowiadanie dziecku, wspólne śpiewanie, czytanie, zadawanie i odpowiadanie na pytania),

-         wyrabianie umiejętności słuchania, koncentracji uwagi (wykonywanie drobnych prac),

-         rozwijanie logicznego myślenia i zapamiętywania (obserwacja zjawisk, wyciąganie wniosków, rozmowy),

-         wyrabianie umiejętności spostrzegania, analizowania, syntetyzowania (puzzle, historyjki obrazkowe),

-         dbanie o rozwój ruchowy i manualny (lepienie, malowanie, wycinanie),

-         nauczenie samodzielności w samoobsłudze i jej egzekwowanie,

-         nauczenie poszanowania rzeczy własnych i cudzych,

-         nauczenie współdziałania w grupie, podziału obowiązków,

-         motywowanie do nauki poprzez pokazywanie dziecku wymiernych korzyści płynących z uczenia się,

-         stworzenie dziecku odpowiednich warunków do nauki i pracy ( własne biurko, pokój, cisza, uregulowany tryb życia).

Nowa sytuacja, jaką jest rozpoczęcie przez dziecko nauki szkolnej, może przyczynić się do pojawienia  lęków i stanów nerwicowych. Często ich przyczyną są błędy popełniane przez rodziców, np.:

-         chowanie zabawek lub pozbywanie się ich – wymaga się od dziecka nagłej dorosłości, burzy jego dotychczasowy świat i pozbawia poczucia bezpieczeństwa,

-         straszenie szkołą lub nauczycielami – dziecko będzie kojarzyć szkołę i nauczycieli z czymś przykrym,

-         okazywanie lęku przez rodziców – to pozbawienie dzieci poczucia bezpieczeństwa i braku oparcia,

-         nadmierne ambicje rodziców – mogą wywołać u dziecka poczucie niższej wartości, zachwianie wiary we własne możliwości i lęk.

4.     Rola przedszkola w przygotowaniu dziecka do szkoły

Najważniejszym zadaniem wychowania  przedszkolnego jest nie tylko przygotowanie dziecka do szkoły, ale również do przyszłego życia. To właśnie w przedszkolu dziecko ma największe możliwości rozwoju, szczególnie w sferze społecznej (przebywa wśród rówieśników), zaczyna orientować się w społecznych stosunkach między ludźmi, ich pracy zawodowej, oraz w społecznych motywach ich działalności. Na tej podstawie powstaje u dziecka  pod koniec okresu przedszkolnego tendencja do wykonywania poważnej, społecznie ważnej i cenionej działalności. I właśnie to dojrzałość społeczna, wg Elkonina, ma decydujące znaczenie dla gotowości dziecka do nauki szkolnej. Elkonin uważa również, że zachowując istniejący system wychowania przedszkolnego należy pracować nad jego udoskonaleniem i rozwojem, lecz w żadnym przypadku nie należy skracać przedszkolnego dzieciństwa.

W przedszkolu dziecko rozwija sprawności językowe, poznaje litery, uczy się czytania, przygotowuje do nauki pisania, poznaje elementy matematyki, najbliższe otoczenie oraz kształci wiele innych sprawności i umiejętności. Są to główne założenia programowe wychowania przedszkolnego, których realizacja prowadzi do osiągnięcia przez dziecko dojrzałości do nauki szkolnej. Oczywiście program musi być dostosowany do grupy i nastawiony na wyrównywanie niedoborów rozwoju wszystkich dzieci, traktowanych indywidualnie.

Elementy takie, jak nauka czytania, liczenia czy pisania to zagadnienia nauczania początkowego, które dzięki wprowadzeniu ich już w przedszkolu zapewnią łatwiejszy start przyszłym uczniom.

W trosce o możliwie jak najlepsze przygotowanie dziecka do startu szkolnego nauczyciele przedszkola i grup zerowych powinni dążyć do ścisłej współpracy z rodzicami. Współpraca ta powinna przebiegać w atmosferze wzajemnego szacunku i zaufania.

Podsumowanie

Podsumowując niniejszą pracę należy stwierdzić, że nie tylko dom rodzinny, ale również przedszkole pełni istotną rolę w przygotowaniu dziecka do szkoły. Zarówno rodzice, jak i nauczyciele powinni być współodpowiedzialni za ten proces, powinni wzajemnie się wspierać i współdziałać dla dobra dziecka.

Gdy rodzic ma obawy, zaobserwował coś niepokojącego powinien jak najszybciej zwrócić się do nauczyciela, gdyż to właśnie on jest najlepiej przygotowany do obserwacji dziecka pod kątem jego dojrzałości. Posiada również spore doświadczenie, dzięki któremu bardzo szybko może wychwycić wszystkie braki.  Czasami wystarczy kilka tygodni, aby dziecko opanowało daną umiejętność, dlatego nie należy panikować. Nie można również czekać na to, że dziecko z czegoś samo wyrośnie. Zawsze należy poprosić o pomoc nauczyciela, który na pewno podpowie, jak pracować z dzieckiem lub zaproponuje wizytę w poradni psychologiczno – pedagogicznej. Warto skorzystać z tej pomocy jeszcze zanim dziecko pójdzie do szkoły, aby zaoszczędzić mu dodatkowego stresu.

 

Bibliografia

      1.          Filipczuk H., Zapobiegamy trudnościom i niepowodzeniom szkolnym, Warszawa 1985

      2.          Horsonek M., Wpływ rodziny na dojrzałość szkolną dziecka, w: Życie Szkoły 2001/8

      3.          Kargulowa A., Dojrzałość szkolna a jakość startu edukacyjnego, Wrocław 1980

      4.          Marzęda - Przybysz B., Badanie gotowości szkolnej dziecka, w: Życie Szkoły 2001/6

      5.          Okoń W., Wprowadzenie do dydaktyki ogólnej, Warszawa 1995

      6.          Podstawy pedagogiki przedszkolnej pod red.M.Kwiatowskiej, Warszawa 1985

      7.          Prus - Wiśniewska H., Zanim dziecko pójdzie do szkoły, MEDIUM, Warszawa 1995

      8.          Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży pod red.M.Żebrowskiej, Warszawa 1986

      9.          Sawa B., Jeżeli dziecko źle pisze i czyta, WSiP, Warszawa 1987

  10.           Szczyrba D., Czynniki wpływające na poziom dojrzałości szkolnej, Tychy, 2003

  11.          Szuman S., Studia nad rozwojem psychicznym dziecka, Warszawa 1986

  12.           Wilgocka-Okoń B., Dojrzałość szkolna dzieci a środowisko, Warszawa 2003

  13.           Wilgocka - Okoń B., Gotowość szkolna dziecka sześcioletniego, Wydawnictwo Akademickie Żak, Warszawa 2003

  14.           Wilgocka – Okoń B., O Badaniu dojrzałości szkolnej, PZWS, Warszawa, 1971

  15.          Wilgocka – Okoń B., Stan wychowania przedszkolnegow Polsce, Warszawa – Kraków 1989

 16.          Żebrowska, Psychologia rozwoju dzieci i młodzieży, PWN, Warszawa 1986