Ewa
Sujecka
Olsztyn 2008
1.
Czym jest dojrzałość szkolna?
2.
Czynniki wpływające na
dojrzałość szkolną
3.
Rola rodziców w przygotowaniu
dziecka do podjęcia nauki szkolnej
4.
Rola przedszkola w przygotowaniu
dziecka do szkoły
Rozpoczęcie przez dziecko nauki szkolnej jest ważnym
momentem w jego życiu. Od tego, jakie będą jego pierwsze kroki w nowym
środowisku, zależy właściwie cała przyszła edukacja.
Powodzenie na starcie jest niezwykle ważne. Dzieci, które
od samego początku czują się w szkole dobrze, nie mają problemów, ani
zaległości – wykształcają w sobie poczucie pozytywnej motywacji do uczenia się,
są radosne, chętne do nowych zadań, a także szczęśliwsze.
Te dzieci, które już na początku spotykają się z problemami i
trudnościami – bardzo szybko się zniechęcają, a także utwierdzają w
przekonaniu, że nigdy sobie nie poradzą, że nie nadają się do niczego , a chodzenie do szkoły to pasmo przykrości i
porażek. Jeżeli takie przekonanie towarzyszy dziecku przez dłuższy czas, może
doprowadzić do wielu zaburzeń, skrajnych zachowań, a także wpłynąć ujemnie na
stosunek do otoczenia i samego siebie. Jest również jedną z przyczyn
występowania fobii szkolnej.
Aby zapobiec niepowodzeniom szkolnym już na starcie, musimy zatem zadbać o to, aby dziecko przekraczając próg
szkoły osiągnęło dojrzałość szkolną.
1.
Czym jest dojrzałość szkolna?
Dojrzałość
szkolna jest to gotowość dziecka do podjęcia nauki szkolnej, czyli osiągnięcie
odpowiedniego poziomu rozwoju w czterech sferach: umysłowej, społecznej,
emocjonalnej i fizycznej.
Wg S. Szumana,
który jako pierwszy badał w Polsce dojrzałość szkolną, jest to osiągnięcie przez dzieci takiego poziomu rozwoju
fizycznego, społecznego i psychicznego, który czyni je wrażliwymi i podatnymi
na systematyczne nauczanie i wychowanie szkoły podstawowej, przy czym przez
wrażliwość na naukę szkolną rozumiemy dostateczny stopień zainteresowania
dziecka w postaci i zakresie w jakim podaje ją szkoła,
natomiast podatność, to posiadanie umiejętności podporządkowania się wymaganiom
szkoły w zakresie skupienia uwagi na lekcjach, odrabiania zadań oraz zgodnego i
harmonijnego współżycia z kolegami.
W. Okoń określa dojrzałość szkolną jako
osiągnięcie przez dziecko takiego stopnia rozwoju umysłowego, emocjonalnego,
społecznego i fizycznego, jaki umożliwia mu udział w życiu szkolnym i
opanowanie treści programowych klasy pierwszej. Natomiast E. Waszkiewicz
twierdzi, że dojrzałość szkolna to moment równowagi między wymaganiami szkoły,
a możliwościami rozwojowymi dziecka.
Kiedy rozpoczęto badania nad dojrzałością szkolną,
kojarzono ją ze stopniem rozwoju umysłowego, a zwłaszcza poziomem inteligencji dziecka. Nieco później zwrócono uwagę na dojrzałość
społeczną dziecka. W badaniach nad dojrzałością, które prowadzi się dzisiaj,
szczególną uwagę zwraca się na umiejętność nawiązywania przez dziecko kontaktów
z rówieśnikami i nauczycielem.
Dojrzałość szkolna nie jest uwarunkowana biologicznie i nie
następuje samorzutnie w określonym czasie, ale jest osiągana poprzez różnorodne
doświadczenia dziecka w sferze umysłowej, społecznej, emocjonalnej i fizycznej.
Jest długotrwałym procesem przemian, zarówno w sferze psychicznej, jak i
fizycznej, który prowadzi do przystosowania się dziecka do szkolnego systemu
nauczania.
Dziecko dojrzałe pod względem umysłowym, to takie,
które posiada:
-
odpowiedni do wieku zasób pojęć i wiadomości,
-
odpowiedni poziom mowy (zasób słów, prawidłowa
artykulacja),
-
umiejętność swobodnego wypowiadania się,
-
zdolność zapamiętywania,
-
zdolność myślenia przyczynowo – skutkowego i
wnioskowania,
-
wyrobioną umiejętność koncentracji uwagi,
-
umiejętność uczenia się „na żądanie”, a nie kiedy wyraża taką potrzebę,
-
umiejętność spostrzegania i różnicowania spostrzeżeń,
-
prawidłowo rozwinięty słuch fonematyczny,
-
umiejętność słuchania wypowiedzi innych,
-
odpowiednio rozwiniętą uwagę dowolną,
-
umiejętność odróżniania fikcji od rzeczywistości, a co
za tym idzie dostatecznie wykształcony poziom wyobraźni.
Dziecko dojrzałe do nauki szkolnej w sferze społecznej i
emocjonalnej:
-
umie nawiązywać pozytywne kontakty z rówieśnikami i
osobami dorosłymi,
-
podporządkowuje się określonym wymaganiom i zasadom,
-
jest samodzielne w różnych sytuacjach (np. higiena osobista),
-
ma poczucie odpowiedzialności za swoje działania,
-
stosuje właściwe normy współżycia w grupie
rówieśniczej,
-
umiejętnie współdziała z nauczycielem i kolegami,
-
jest obowiązkowe i systematyczne,
-
liczy się z potrzebami innych,
-
jest odpowiednio wrażliwe na ocenę,
-
jest odporne na stres i niepowodzenia,
-
umiejętnie wyraża swoje emocje i je kontroluje,
-
potrafi przez dłuższy czas przebywać w szkole bez
opieki rodziców.
Dziecko dojrzałe pod względem fizycznym, to takie,
które:
-
posiada dobry ogólny stan zdrowia ( w tym prawidłowy
słuch i wzrok),
-
prezentuje odpowiednią do wieku sprawność ruchową,
motoryczną i manualną,
-
ma prawidłową koordynację ruchów,
-
jest odporne na choroby i zmęczenie,
-
posiada odpowiedni poziom umiejętności
samoobsługowych,
-
sprawnie biega, skacze, pełza, czworakuje,
pokonuje przeszkody, maszeruje przez dłuższy czas bez zmęczenia, rzuca i chwyta
piłkę.
Niektórzy badacze oprócz w/w czterech sfer, czyli:
umysłowej, społecznej, emocjonalnej i fizycznej twierdzą, że dziecko powinno
osiągnąć dojrzałość również w sferze wolicjonalnej.
Dziecko dojrzałe w sferze wolicjonalnej:
-
potrafi skupić się na wykonywanej pracy i stara się o
dobre jej wykonanie,
-
doprowadza pracę do końca,
-
ma poczucie obowiązkowości, odpowiedzialności i
wytrwałości,
-
inicjuje nowe działania.
Wszystkie
elementy dojrzałości szkolnej są tak samo ważne, a ich rozwój musi przebiegać
harmonijnie.
2. Czynniki wpływające na dojrzałość szkolną
Na osiągnięcie
przez dziecko dojrzałości szkolnej mają wpływ dwie grupy czynników:
1) indywidualne – przekazane w genach lub wrodzone właściwości organizmu, a przede
wszystkim ośrodkowego układu nerwowego (potrzeby, skłonności i dążenia dziecka)
2) środowiskowe (wpływy rodziny i przedszkola)
o
warunki materialne – sytuacja bytowa rodziny, poziom dochodów, wyposażenie
gospodarstwa domowego, racjonalne odżywianie, zaopatrzenie w odzież, miejsce do
pracy, zabawy i odpoczynku,
o
warunki kulturalne – poziom wykształcenia rodziców (rodzice wykształceni mają
większe wymagania, co do swoich pociech, wykazują duże zainteresowanie sprawami
szkolnymi, mają większe aspiracje, bardziej motywują do nauki), potrzeby
kulturalne rodziny, poprawny język, zasady wychowywania dzieci, sposób
spędzania wolnego czasu,
o
warunki społeczno – psychologiczne – struktura rodziny (w rodzinach pełnych
dzieci lepiej rozwijają się; rodziny wielodzietne, ale posiadające dobre
warunki materialne mają również korzystny wpływ na prawidłowy rozwój dziecka –
dziecko rozwija postawy opiekuńcze, musi liczyć się z innymi; rodziny
wielopokoleniowe – uczą poszanowania dla osób starszych), osobowość rodziców,
stosunki miedzy domownikami, postawy wychowawcze rodziców, atmosfera panująca w
domu.
Bardzo istotnym czynnikiem wpływającym na dojrzałość
szkolną dziecka jest również fakt uczęszczania do przedszkola – dzieci te są
bardziej uspołecznione i lepiej przygotowane do szkoły.
3.
Rola
rodziców w przygotowaniu dziecka do podjęcia nauki szkolnej
Rzeczywiste
przygotowanie dziecka do szkoły zaczyna się właściwie już w momencie narodzin.
Składa się z dwóch etapów:
1. długofalowego,
obejmującego cały wiek przedszkolny
2. bezpośredniego,
dokonującego się w ostatnim roku przed rozpoczęciem nauki.
W tym czasie rolą rodziców w przygotowaniu dziecka
do szkoły jest:
-
zadbanie o prawidłowy rozwój fizyczny,
-
dbałość o wymowę dziecka i odpowiedni zasób słownictwa
(rozmowa, opowiadanie dziecku, wspólne śpiewanie, czytanie, zadawanie i
odpowiadanie na pytania),
-
wyrabianie umiejętności słuchania, koncentracji uwagi
(wykonywanie drobnych prac),
-
rozwijanie logicznego myślenia i zapamiętywania
(obserwacja zjawisk, wyciąganie wniosków, rozmowy),
-
wyrabianie umiejętności spostrzegania, analizowania,
syntetyzowania (puzzle, historyjki obrazkowe),
-
dbanie o rozwój ruchowy i manualny (lepienie,
malowanie, wycinanie),
-
nauczenie samodzielności w samoobsłudze i jej egzekwowanie,
-
nauczenie poszanowania rzeczy własnych i cudzych,
-
nauczenie współdziałania w grupie, podziału
obowiązków,
-
motywowanie do nauki poprzez pokazywanie dziecku
wymiernych korzyści płynących z uczenia się,
-
stworzenie dziecku odpowiednich warunków do nauki i
pracy ( własne biurko, pokój, cisza, uregulowany tryb życia).
Nowa sytuacja, jaką jest rozpoczęcie przez dziecko nauki
szkolnej, może przyczynić się do pojawienia lęków i stanów nerwicowych.
Często ich przyczyną są błędy popełniane przez rodziców, np.:
-
chowanie zabawek lub pozbywanie się ich – wymaga się
od dziecka nagłej dorosłości, burzy jego dotychczasowy świat i pozbawia
poczucia bezpieczeństwa,
-
straszenie szkołą lub nauczycielami – dziecko będzie
kojarzyć szkołę i nauczycieli z czymś przykrym,
-
okazywanie lęku przez rodziców – to pozbawienie dzieci
poczucia bezpieczeństwa i braku oparcia,
-
nadmierne ambicje rodziców – mogą wywołać u dziecka
poczucie niższej wartości, zachwianie wiary we własne możliwości i lęk.
4.
Rola
przedszkola w przygotowaniu dziecka do szkoły
Najważniejszym zadaniem wychowania przedszkolnego
jest nie tylko przygotowanie dziecka do szkoły, ale również do przyszłego
życia. To właśnie w przedszkolu dziecko ma największe możliwości rozwoju,
szczególnie w sferze społecznej (przebywa wśród rówieśników), zaczyna
orientować się w społecznych stosunkach między ludźmi, ich pracy zawodowej,
oraz w społecznych motywach ich działalności. Na tej podstawie powstaje u
dziecka pod koniec okresu przedszkolnego tendencja do wykonywania
poważnej, społecznie ważnej i cenionej działalności. I właśnie to dojrzałość
społeczna, wg Elkonina, ma decydujące znaczenie dla
gotowości dziecka do nauki szkolnej. Elkonin uważa
również, że zachowując istniejący system wychowania przedszkolnego należy
pracować nad jego udoskonaleniem i rozwojem, lecz w żadnym przypadku nie należy
skracać przedszkolnego dzieciństwa.
W przedszkolu dziecko rozwija sprawności językowe, poznaje
litery, uczy się czytania, przygotowuje do nauki pisania, poznaje elementy
matematyki, najbliższe otoczenie oraz kształci wiele innych sprawności i
umiejętności. Są to główne założenia programowe wychowania przedszkolnego, których
realizacja prowadzi do osiągnięcia przez dziecko dojrzałości do nauki szkolnej.
Oczywiście program musi być dostosowany do grupy i nastawiony na wyrównywanie
niedoborów rozwoju wszystkich dzieci, traktowanych indywidualnie.
Elementy takie, jak nauka czytania, liczenia czy pisania to zagadnienia
nauczania początkowego, które dzięki wprowadzeniu ich już w przedszkolu
zapewnią łatwiejszy start przyszłym uczniom.
W trosce o możliwie jak najlepsze przygotowanie dziecka do
startu szkolnego nauczyciele przedszkola i grup zerowych powinni dążyć do
ścisłej współpracy z rodzicami. Współpraca ta powinna przebiegać w atmosferze
wzajemnego szacunku i zaufania.
Podsumowując
niniejszą pracę należy stwierdzić, że nie tylko dom rodzinny, ale również przedszkole
pełni istotną rolę w przygotowaniu dziecka do szkoły. Zarówno rodzice, jak i
nauczyciele powinni być współodpowiedzialni za ten proces, powinni wzajemnie
się wspierać i współdziałać dla dobra dziecka.
Gdy rodzic ma obawy, zaobserwował coś
niepokojącego powinien jak najszybciej zwrócić się do nauczyciela, gdyż to
właśnie on jest najlepiej przygotowany do obserwacji dziecka pod kątem jego
dojrzałości. Posiada również spore doświadczenie, dzięki któremu bardzo szybko
może wychwycić wszystkie braki. Czasami wystarczy kilka tygodni, aby
dziecko opanowało daną umiejętność, dlatego nie należy panikować. Nie można
również czekać na to, że dziecko z czegoś samo wyrośnie. Zawsze należy poprosić
o pomoc nauczyciela, który na pewno podpowie, jak pracować z dzieckiem lub
zaproponuje wizytę w poradni psychologiczno – pedagogicznej. Warto skorzystać z
tej pomocy jeszcze zanim dziecko pójdzie do szkoły, aby zaoszczędzić mu
dodatkowego stresu.
1.
Filipczuk H., Zapobiegamy
trudnościom i niepowodzeniom szkolnym, Warszawa 1985
2.
Horsonek M., Wpływ rodziny na dojrzałość szkolną dziecka, w: Życie
Szkoły 2001/8
3.
Kargulowa A., Dojrzałość szkolna a jakość startu edukacyjnego, Wrocław
1980
4.
Marzęda - Przybysz B., Badanie gotowości szkolnej dziecka, w: Życie
Szkoły 2001/6
5.
Okoń W., Wprowadzenie do
dydaktyki ogólnej, Warszawa 1995
6.
Podstawy pedagogiki przedszkolnej pod red.M.Kwiatowskiej, Warszawa 1985
7.
Prus - Wiśniewska H., Zanim
dziecko pójdzie do szkoły, MEDIUM, Warszawa 1995
8.
Psychologia rozwojowa dzieci i
młodzieży pod red.M.Żebrowskiej,
Warszawa 1986
9.
Sawa B., Jeżeli dziecko źle
pisze i czyta, WSiP, Warszawa 1987
10.
Szczyrba D., Czynniki
wpływające na poziom dojrzałości szkolnej, Tychy, 2003
11.
Szuman S., Studia nad rozwojem
psychicznym dziecka, Warszawa 1986
12.
Wilgocka-Okoń
B., Dojrzałość szkolna dzieci a środowisko, Warszawa 2003
13.
Wilgocka
- Okoń B., Gotowość szkolna dziecka sześcioletniego, Wydawnictwo
Akademickie Żak, Warszawa 2003
14.
Wilgocka
– Okoń B., O Badaniu dojrzałości szkolnej, PZWS, Warszawa, 1971
15.
Wilgocka – Okoń B., Stan wychowania przedszkolnegow
Polsce, Warszawa – Kraków 1989
16.
Żebrowska,
Psychologia rozwoju dzieci i młodzieży, PWN, Warszawa 1986